Madde Döngüleri (10.Sınıf Biyoloji)

2009-02-14 19:17:00
Madde Döngüleri

Maddelerin devirli olarak kullanılması, bir yaşama birliğinin en önemli görevlerinden-dir. Doğada da başlıca su, karbon, oksijen, azot, fosfor gibi madde ve elementler devirli ola-rak kullanılır.

A) Su Döngüsü

Yeryüzünün ¾’ü sularla kaplıdır. Yeryüzündeki su kütlesi az çok sabit olup hiçbir su molekülü atmosfer dışına çıkamaz. Güneş enerjisi ve yer çekiminin etkisiyle doğada düzenli olarak hareket eder. Su, güneşin etkisiyle buharlaşır. Bitki ve diğer canlılardan terleme yoluy- la buharlaşan su, atmosfere karışır. Bu su buharları soğuk hava tabakalarında yoğunlaşarak yağmur, kar, dolu olarak yeryüzüne iner. Yeryüzüne yağışlarla inen su gölleri, nehirleri ve yer altı sularını oluşturur. Canlılar tarafından kullanılıp kirletilen atık sular, akarsularla denize ulaşır. Atık sular, döngü sırasında toprakta ve denizlerde, dolayısıyla ekosistem içinde temiz-lenerek canlılar tarafından kullanılır.

B) Karbon Döngüsü

Canlı maddenin esas yapısını karbon elementi oluşturur. Canlıların başlıca karbon kaynağını karbondioksit oluşturur. Karbondioksit, yeşil bitkiler tarafından fotosentezde kulla-nılarak organik maddelerin yani karbonhidratların yapısına girer bu sırada oksijen açığa çıkar. Solunum olayında ise bunun tam tersi olur.
Atmosferdeki karbondioksit miktarı gece ve gündüz değişir. Tüm canlıların solunum yaptıkları gece süresince karbondioksit miktarı artar, gündüz ise karbondioksit miktarı azalır.

C) Oksijen Döngüsü

Oksijen canlıların yaşamı için kaçınılmaz bir gazdır. Solunum için gerekli olup orga-nik maddelerin oksidasyonunda, kömür, gaz, odun gibi maddelerin yanmasında yoğun şekilde tüketilir. Atmosferde %21 oranında oksijen bulunmaktadır. Oksijenin kaynağı fotosentez so-nucunda ortaya çıkan serbest oksijen oluşturur. Fotosentez sırasında yeşil bitkiler su ve kar-bondioksidi kullanarak güneş enerjisinin ve klorofil pigmentinin de yardımıyla karbonhidrat-ları sentezler. Bu sırada atmosfere oksijeni verirler. Görüldüğü gibi karbon ve oksijen döngü-sü arasında sürekli bağlantı vardır.

D) Azot Döngüsü

Canlılar yaşamlarını sürdürebilmek için nasıl oksijene ve karbondioksite ihtiyaç duyu-luyorsa büyümeleri için de azota ihtiyaç duyarlar. Atmosferin yaklaşık %78’i azot gazından oluşmuştur. Bitkiler, azotu gaz şeklinde kullanamazlar.
Atmosferdeki azot, şimşek, yıldırım gibi olaylar sonucunda yeryüzüne yağmurlarla nitrik asit şeklinde döner. Nitrik asit de topraktaki nitratlara dönüştürülür.
Hayvan ve bitki kalıntılarındaki proteinler saprofit bakteriler tarafından ayrıştırılarak önce amonyağa dönüştürülür. Amonyak nitrit bakterileri tarafından nitrite, nitrit de nitrat bak-terileri tarafından nitrata dönüştürülür. Bu olaya nitrifikasyon denir. Böylece azot devri ta-mamlanmış olur. Nitrit ve nitratlar nitrojen döngüsünün dördüncü aşamasında nitrojen gazına çevrilir. Bu olaya denitrifikasyon denir.

E) Fosfor Döngüsü

Fosfor, omurgalılarda en çok diş ve kemiğin yapısında bulunur. Fosforun doğadaki kaynağı fosfatlı kayaçlardır. Fosfor doğada azota göre daha az bulunmaktadır. Atmosferde fosfor elementi bulunmadığı için fosforun döngüsü karalardan denizlere denizlerden karalara doğrudur. Fosfatların karalardan denizlere dönüşü hızlı, denizlerden karalara dönüşü ise çok daha yavaştır. Fosforun denizlerden karalara geçmesi balıklar yoluyla olur. Balıkların kuşlar ve insanlar tarafından yenmesiyle de fosfor karalara taşınır.

3416
0
0
Yorum Yaz